Mücellitlik

Ciltçilik :

Tabaka halinde kâğıtlar üzerine basılmış olan kitap, mecmua broşür ve bunlara benzer işlerin kâğıtlarının sayfa ve forma sırasıyla katlanıp bir araya getirilerek bir blok teşkiline ve bunun üzerine de muhafaza olarak bir kap geçirilmesi sanatına mücellitlik, bu işle uğraşan kişiyi de mücellit, işin yapıldığı atölyeye de mücellithane denir.

Mücellitlik denildiğinde, sadece bir kitabın ciltlenmesi anlaşılmamalıdır. Makinede baskıya girecek bir kâğıdın baskıya girecek ebatlarda kesilmesi, baskı sonrası formalarının birbirini takip eden sayfa numarası ile katlanması, yine sıra ile dikilmesi, tutkallanıp kapağın takılması yanında; delgi (zımba) pilyaj, cilt kapaklarına elle veya presler vasıtasıyla yapılan kabartma (GOFRE) ve yaldız baskılar da ciltleme işlemlerinin bir parçasını oluşturmaktadır.

Türk tarihinde mücellitlik, bir meslek olma özelliğinin yanında, bir sanat faaliyeti olarak da yer almıştır. Bilhassa 19. yüzyılda ciltçilik sanatı çok gelişmiştir. Özellikle İslamiyet'in doğuşundan sonra süratle gelişen ciltçilikte, Türk ustaların nadide ürünleri "Herat İşi" adı altında ün saldı. Bu ustalar, cilt süslemelerinde Arapların kullandıkları geometrik şekillerin yerine, çini ve halıda kullanılan "Hatai ve Rumi" diye adlandırdıkları bezeme motiflerini tercih ettiler. Bu sayede önemli eserler çok güzel şekilde ciltlenmiş ve bugüne kadar muhafaza edilebilmiştir. Günümüzde ise ciltçilik, teknolojinin gelişmesine paralel olarak gelişme göstermiştir. Artık cilt işlemleri makineleşmiş durumdadır. Baskısı yapılan formaların harmanı, dikişi, tutkalı, kapak geçirme ve takma, kesme işlemleri, hatta paket yapımı dahi, sadece bir makine vasıtasıyla yapılır duruma gelmiştir. Cilt işleri, müstakil mücellithanelerde yapıldığı gibi, büyük matbaaların cilt atölyelerinde de yapılabilir.

Cilt İşlerinde Kullanılan Makineler Düzeltme makineleri :

Kağıtları havalandırıp düzgün hale getirme ve kesime hazırlama işlemi el ile yapıldığı gibi düzeltme makinelerinde da yapılabilir. Bu makineler, kâğıdı hem düzeltir, hem havalandırarak kolay kurumalarını sağlar. Düzeltme makineleri, bir köşesi hafif eğik bir masa görüntüsündedir. Motor gücüyle masanın üst tablası ve dolayısıyla tabla üstündeki
kâğıtlar titreşir. Böylece kâğıtlar gönyeli köşedeki yan duvarlarda ve bir hizada düzgün duruma gelir. Kâğıt düzeltme makineleri mücellit bıçaklarına yakın yerde bulunmalıdırlar.

Kesme makineleri :

Düzeltilen kâğıtları, istenen ölçüde kesmeye yarayan otomatik bıçaklardır. Bu bıçaklar, yalnız cilt atölyelerinde değil baskı atölyelerinde de kullanılan önemli makineleridir. Basılmamış kâğıtlar baskı ölçüsüne uygun şekilde kesilmek zorundadır.

Baskısı bitmiş kâğıtlar ise üç amaçla kesilir :

1- Kenarları, düzeltme amacı ile tıraş etmek.

2- Aynı tabaka üzerinde iki veya daha çok nüsha bir arada basılmış ise bunları birbirinden ayırmak.

3- Kırma, katlama işlemlerinden geçerek harmanlanıp kapak takılıp bitirilmiş işlerin, sırt hariç diğer üç kenarından kesilmesi.

Kesme makineleri üç ana gurupta toplanabilir :

a) Mukavva giyotinleri : Ayaklı tabla şeklindedir. Karton veya mukavva, bir tablo üzerine yerleştirilir. Kesilmesi istenen kenar sıkıştırılır ve aynı kenarda bulunan bıçak, kol gücüyle aşağıya indirilerek kesim yapılmış olur.

b) Yarı otomatik bıçaklar : Kâğıt sıkıştırma, kesim, ölçü ayarları el ile yapılır. Kesme bıçağı elektrikli motor gücüyle iner ve kâğıt topunu keser. Bıçağın arka kısımda ileri geri hareket ettirilebilen metal bir tarak bulunur bu tarak kâğıt topunun arka kenarının düzgün şekilde dayanmasını sağlar.

c) Tam otomatik bıçaklar : Bu bıçaklar bilgisayar hafızalıdır. Kesim programı hafızaya verilir. Bıçak, kesim programı hassas biçimde uygular. Makine kâğıt topunu birbiri ardınca ve istenen ölçüde keser. Bıçak ustası, kesimi denetler ve top kâğıdı bıçağa yükler.Kırma - Katlama makineleri : Katlama işleri el ile "ıstaka"denilen bıçak şeklindeki bir kemik parçasıyla yapılabilir. Fakat modern cilt atölyelerinde kırma katlama işleri, ilgili makinelerle yapılır. Kırma katlama makineleri tipo, ofset ve tifdruk rotatif makinelerinin çıkış kısmında bulunur.

- 240 gr/m2 lik kâğıt bir defada kırılabilir.
- 160 gr/m2 lik kâğıt iki defada kırılabilir.
- 120 gr/m2 lik kâğıt üç defada kırılabilir.
- 80 gr/m2 lik kâğıt dört defada kırılabilir.

Yüksek tirajlı baskılar, mutlaka, makinede katlanır. Katlamada en önemli husus, ayarlı katlamadır. Katlamadan sonra sayfa hizalarının aynı olması gerekir. Bir başka çok önemli nokta, sayfa numaralarının doğru olarak birbirini izlemesidir. Montajda sayfa yanlış ve hatalı atılmışsa, bunu kırma katlamada düzeltmek mümkün değildir.